Şems Mevlanayı Neden Terk Etti?
Giriş: İkilik ve Gerçeklik Arayışında Bir Dönemeç
Bir insan, ne kadar derin bir inançla bir başka insanı sevse de, gerçeğin peşinden gitmek, bazen en yakınını bile terk etmeyi gerektirir. Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, yalnızca bir insanın, bir dostunu, bir mürşidini bırakması meselesi değildir; aynı zamanda insanın içsel yolculuğunun, aşkın, tanrısal birliğin ve ruhsal dönüşümün ne kadar keskin, kimi zaman ise çatışmalı bir süreç olduğunu gösteren derin bir metafordur. İnsan, başka bir insanla nasıl bir bağ kurmalı, gerçeği nasıl aramalıdır? Aşk mı insanı insanla birleştirir, yoksa bu aşk, bir başka kişiyi terk etme pahasına bile olsa kişinin yalnız yolculuğunun bir gerekliliği midir?
Bu soruları sorarken, etik, epistemoloji ve ontoloji gibi felsefi disiplinlerin günümüzle kesişen tartışmalarını da düşünmek faydalı olacaktır. Çünkü Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, felsefi bir perspektiften bakıldığında, insanın hakikat, bilgi ve varlıkla olan ilişkisinin bir yansımasıdır. Bu yazı, Şems’in Mevlana’yı terk etme kararını, felsefi açılardan inceleyecek ve güncel düşünce akımlarına, etik ikilemler ve bilgi kuramı bağlamında yeni bakış açıları sunacaktır.
Etik Perspektif: Aşkın Çelişkili Yolu
Etik, insanların doğruyu ve yanlışı ayırt etmekteki değer yargıları ve davranışlarıyla ilgilenirken, aynı zamanda bireysel ve toplumsal sorumluluklar da önemli bir yer tutar. Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, etik bir bağlamda, bireysel özgürlük ve toplumsal bağlılık arasında bir çatışma yaratmaktadır. Aşk, burada bir arayışa dönüşür ve bu arayış bazen bireyi, hatta en yakınını bile geride bırakmayı gerektirir.
Mevlana ile Şems arasındaki ilişki, başlangıçta bir öğretmen-öğrenci bağından öte bir manevi aşkı ifade eder. Şems, Mevlana’nın ruhsal uyanışına katkıda bulunan bir figürdür; ancak bir noktadan sonra, bu bağ, Şems’in gerçeği arayışıyla çelişir. Etik açıdan bakıldığında, Şems’in terk etmesi, aşkı ve gerçeği elde etmek için zor bir seçim yapması gerektiğini ortaya koyar. Fakat bu karar, insanın bir başkasını terk etme hakkına sahip olup olmadığı sorusunu gündeme getirir. Aşk ve bağlılık arasındaki bu ikilem, arayışta olan bir insanın, kendini bulmak adına dış dünyadan soyutlanma gerekliliğiyle ilgilidir.
Etik ikilemler, genellikle insanın en zor seçimlerinde ortaya çıkar. Bu noktada, Aristoteles’in altın orta öğretisi önemli bir bakış açısı sunar. Aristoteles, bireyin erdemli bir yaşam sürebilmesi için dengeyi bulması gerektiğini savunur. Şems’in terk etme kararını, bir erdem arayışı olarak değerlendirebiliriz. Ancak, burada, “dengeli” olmak ne anlama gelir? Şems, Mevlana’dan ayrılarak doğruyu ve hakikati arama yolunda ilerledi mi, yoksa onun arayışını terk ederek özlemlerini ve arzusunu başkalarının beklentileriyle dengelemeye mi çalıştı? Bu sorular, felsefi etik üzerine düşündürücü bir inceleme alanı sunar.
Epistemolojik Perspektif: Gerçeklik ve Bilgi Arayışı
Şems’in Mevlana’yı terk etmesinin bir başka boyutu da bilgi kuramı (epistemoloji) ile ilgilidir. Epistemoloji, bilgi nedir, nasıl elde edilir, ne kadar doğru olabilir sorularını sorar. Şems ve Mevlana arasındaki ilişki, başlangıçta bir öğrenme süreci gibi gözükse de zamanla, her iki figürün de kendi gerçeğini arayışlarıyla şekillenir. Bu bağlamda, Şems’in ayrılığı, “bilgiyi” ve “gerçeği” nasıl edindiğine dair önemli bir soruyu ortaya koyar.
Mevlana’nın şiirlerinde, hakikat, aşk ve bilgi arasındaki ilişki sürekli olarak vurgulanır. Ancak Şems’in terk etmesi, bilgiye ulaşmanın yalnızca bir yolu olmadığını gösterir. Bu noktada, Kant’ın epistemolojik kopuş düşüncesine başvurmak mümkündür. Kant, insanın bilme kapasitesini sınırlı olarak kabul eder ve tüm gerçekliğin insan aklından bağımsız var olduğuna inanır. Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, bir bakıma insanın kendi gerçeğine ulaşabilmesi için dışsal bağlardan özgürleşmesi gerektiğini ima eder. Gerçek bilgiye ulaşmak, bazen bir başkasının bakış açısından ayrılmayı gerektirebilir.
Bu durum, günümüzün epistemolojik tartışmalarında da benzer bir problemle karşımıza çıkar. Özellikle postmodern düşünürler, bilgiye ve gerçeğe ulaşmanın tamamen öznel bir süreç olduğunu savunur. Derrida ve Foucault gibi isimler, bilgiyi, gücün ve dilin inşa ettiği bir yapı olarak görürler. Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, bilgiye ulaşmanın bazen çok daha derin, daha kişisel ve kırılgan bir yolculuk olduğunun göstergesidir.
Ontolojik Perspektif: Varoluş ve İnsanın Yalnız Yolu
Ontoloji, varlık bilimi olarak da bilinir ve varlıkların doğasını, gerçekliğin temel yapısını araştırır. Şems ve Mevlana arasındaki ayrılık, bir varlık sorusu olarak da anlaşılabilir: İki insanın varlıkları, bir araya geldiklerinde ne kadar birbirine yansıyan, ne kadar farklı kalır? Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, onun varlık anlayışındaki bir değişimi veya dönüşümü simgeliyor olabilir.
Mevlana, insanın Tanrı ile olan birleşmesini anlatırken, Şems, bir insanın kendi içindeki Tanrı’yı arayışını savunur. Bu farklı varlık anlayışları, ikisi arasındaki yolculuğu birbirinden ayırır. Varlık ve özdeşlik üzerine yapılan ontolojik tartışmalar, özellikle Heidegger’in varlık ve zaman anlayışında derinleşir. Heidegger, insanın varlıkla ilişkisini yalnızlık içinde çözmesi gerektiğini öne sürer. Şems’in terk etme kararı, belki de varlıkla olan ilişkisinin kendi içsel süreçlerine odaklanmak adına bir kopuşu gerektirdiği bir anıdır.
Bugün, ontolojik bir bakış açısıyla, bireysel varlık anlayışlarının farklılaştığını görmekteyiz. Modern toplumda, bireyler kendi benliklerini ve varlıklarını farklı şekillerde tanımlarlar. Şems’in ayrılığı, bu varoluşsal farklılıkların bir yansımasıdır. İki insanın aşkı ve yolculuğu ne kadar birbirine yakın olsa da, her birinin gerçeğe ulaşma şekli, sonunda farklı bir noktada birleşir.
Sonuç: İnsan, Gerçek ve Yolculuk
Şems’in Mevlana’yı terk etmesi, etik, epistemolojik ve ontolojik boyutlarda derin bir tartışma yaratmaktadır. Aşkın, gerçeğin ve varlığın peşinde insan, kimi zaman yakınlarını bırakmayı, yalnız kalmayı göze almak zorundadır. Şems’in kararı, insanın yalnızlık içinde gerçeği bulma arayışını simgelerken, aynı zamanda aşk ve bağların kesişimindeki çelişkileri de gözler önüne serer. Bu terk ediş, bireysel bir yolculuğun, bir gerçeğe ulaşma çabasının ve varlıkla olan ilişkinin sembolik bir temsili haline gelir.
Bugün, tıpkı Şems ve Mevlana gibi, bizler de aşkın, bilgiyi ve gerçeği nasıl keşfettiğimizi sorguluyoruz. Ve belki de en önemli soru şudur: Gerçek, yalnızca bir başkasını terk ederek mi bulunur? Yoksa bir araya gelmek, birlikte olmak, bizi gerçeğe yaklaştıran bir yol mu sunar?